zaterdag 11 oktober 2014

Mantelzorg; Allemaal onzin, of toch niet....?

Gisteren allemaal ophef over een artikel in de Volkskrant over mantelzorg tegen betaling. Op Twitter zag ik er zowel positieve als verontwaardigde reacties over voorbijgaan. Mantelzorg is in zijn definitie 'onbetaald' dus ja... waar hebben we het eigenlijk over?  Er is al zo lang onbekendheid over 'mantelzorg', dat het mij tijd leek voor het afschaffen van het woord 'mantelzorg' en om de dingen gewoon te benoemen in wat ze zijn. Mijn twitterbericht met die tekst werd vele malen verspreid. Dat zette mij weer aan tot nader onderzoek in het ontstaan en de betekenis van 'mantelzorg'. En wat schetst mijn verbazing? Het is al 40 jaar geleden bedacht door een arts, de heer Hattinga Verschure omdat hij bang was dat door de verzorgingsstaat de kosten voor professionele zorg niet meer op te brengen zouden zijn! Jawel.... in de 70-er jaren al....


Wat is mantelzorg volgens de bedenker ervan
Volgens Hattinga-Verschure is mantelzorg “alle zorg die genoten in een klein sociaal netwerk aan elkaar geven op basis van vanzelfsprekendheid en bereidheid tot wederkerigheid.” (1987). Kenmerkend aan mantelzorg is dat de lijnen tussen de betrokken kort zijn en dat een individu zowel zorgverlener als zorgontvanger kan zijn.
Wat ik hier boeiend vind is de bereidheid tot wederkerigheid. "Zorg jij nu voor mij, dan zorg ik een andere keer voor jou." Ouders die zorgen voor hun kinderen opdat hun kinderen later voor hen zullen zorgen.....


Vanzelfsprekendheid
Als je de definitie bekijkt, kun je elke oproep tot verplichting van mantelzorg wel stoppen. Iets wat elkaar gegeven wordt op basis van vanzelfsprekendheid is niet af te dwingen.
Iets anders is dat de vanzelfsprekendheid om iets voor je naaste te doen blijkbaar niet zo hoog wordt geacht door sommige mensen. Ik vraag me dat af. Uit divers onderzoek komt steeds naar voren dat mensen graag iets voor een ander willen doen. Een platform als 'We Helpen' kent meer aanbieders van hulp dan vragers. Omdat het hulpaanbod groter is dan de vraag, is het begrip 'vraagverlegenheid' geïntroduceerd. 


Mantelzorgers
Ben je als je mantelzorg geeft ook meteen mantelzorger? Volgens de definitie niet.
Mantelzorgers zorgen langdurig en onbetaald voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende partner, ouder, kind of ander familielid, vriend of kennis. (bron: Mezzo)
Hier maakt de duur van de zorg en het onbetaalde, of je al dan niet een mantelzorger bent.
Je kunt dus mantelzorg geven zonder mantelzorger te zijn, gewoon omdat je af en toe bij je hulpbehoevende vriendin de boodschappen doet en de was strijkt. Als jij ziek bent helpt ze jou ook een handje.
Als ik vanuit een PGB betaald voor mijn partner zorg, is dat geen mantelzorg. Als je een indicatie hebt voor 10 uur persoonlijke verzorging, maar wel 80 uur in de week dingen voor je partner doet om hem te helpen, ben je 10 uur betaalde hulp en 70 uur mantelzorger.


En de professional?
Het woord 'mantelzorg' werd geïntroduceerd in de jaren 70 omdat de arts Hattinga Verschure zich vragen stelde over de grenzen van de professionele zorg. Zowel in technische als in financiële zin.
Citaat uit de Canon Sociaal Werk: 'Eén van de warme pleitbezorgers van het terug in balans brengen van professionele zorg met zelfzorg en zorg voor en door anderen is prof. dr. Johannes Hattinga-Verschure (1914-2006). Hij stelt dat mensen te veel zijn gaan vertrouwen en leunen op professionele zorg en zich steeds minder zijn gaan richten op hun eigen aandeel en verantwoordelijkheid voor hun gezondheid.


Emancipatie?
Het begrip mantelzorg is geïntroduceerd omdat iets wat mensen vanzelfsprekend aan elkaar gaven op basis van wederkerigheid, steeds meer werd ingevuld door de professionele zorg. Daarbij speelde het een rol dat steeds meer vrouwen buitenshuis gingen werken. Veel van die vrouwen gingen werken in de zorg. Ze zorgden eigenlijk niet meer onbetaald voor hun naasten, maar betaald voor anderen. Dat is eigenlijk een professionalisering van 'zorg'. Nu wil men deze professionalisering weer terugdraaien, omdat het niet meer te betalen zou zijn (door de overheid). We moeten weer onbetaald gaan doen, wat we eerder betaald deden. En dan niet alleen mensen die professional zijn geworden in dat wat 'mantelzorg' heet, maar eigenlijk iedereen. Mannen, vrouwen... allemaal aan de mantelzorg.
Omdat toch vooral veel vrouwen de zorg op zich nemen betekent dit vooral voor hen een achteruitgang. Financieel en maatschappelijk gezien. In persoonlijke ontwikkeling kan het een verrijking zijn om mantelzorg te geven.


Betaalde mantelzorg?
Terugval hoeft niet. Ik zie mogelijkheden voor emancipatoire winst als:
- het maatschappelijk aanzien van mantelzorg verbetert, als je met trots kunt zeggen dat je 'mantelzorger' bent;
-  je er in financieel opzicht niet op achteruitgaat als je minder buitenshuis gaat werken om te gaan mantelzorgen;
-  je in de gelegenheid wordt gesteld je kennis en vaardigheden voor het mantelzorgen te vergroten en te 'verzilveren', bijvoorbeeld in certificaten waar je ook elders wat mee kunt (bijv. EVC's);
- de maatschappij er meer op ingericht raakt dat mensen zolang mogelijk zelfstandig kunnen functioneren en dat hulp van naasten (mantelzorg) daar als vanzelfsprekend uit voortvloeit.

Om hier invulling aan te geven hebben Annette Stekelenburg en ik in september de vereniging 'Maak Mantelzorg Mogelijk'  (MMM) opgericht. Op 21 november hebben we een expertmeeting om de mogelijkheden voor verdere uitwerking van bovenstaande punten diepgaand te verkennen. Op basis van die verkenning werken we het programma voor MMM verder uit en zullen we actief leden en  ambassadeurs gaan werven. Donateurs en sponsors zijn van harte welkom. Zie ook de website.

Bronnen:
Voor dit blog heb ik behalve mezelf verschillende andere bronnen geraadpleegd zoals:
De canon sociaal werk over prof. dr. Hattinga Verschuren en mantelzorg
Voor gebruik van de huidige begrippen mantelzorg en mantelzorger
De publicatie 'Mantelzorg op waarde geschat' van het SCP, 2013