woensdag 28 augustus 2013

Mantelzorg als leerproces in liefde

De laatste weken lees je veel over mantelzorg. Het appèl op de morele verplichting om 4 uur mantelzorg te verlenen bij je familielid in een verzorgingshuis van de Vierstroom deed veel stof opwaaien. In mijn ogen vertroebelt dit wat mantelzorg eigenlijk is en kan betekenen in de relatie tussen de mantelzorger en degene die verzorgd wordt. Mantelzorg is veel meer dan je demente moeder vermaken in het verpleeghuis. Ook jonge kinderen worden thuis verzorgd door hun familie, jonge vaders en moeders die langdurig ziek zijn worden verzorgd door hun jonge kinderen, een jonge vrouw met MS wordt thuis verzorgd door haar partner….en al deze vormen van mantelzorg hebben de mantelzorger én de verzorgde iets te bieden. Je kunt veel van elkaar leren…… als je wilt.

De relatie
Mantelzorg geef je vanuit de relatie die je met iemand hebt. Als je graag iets voor een ander doet en je helpt mensen vanuit een organisatie als vrijwilliger, dan ben je geen mantelzorger maar een vrijwilliger. Dus het grote verschil tussen vrijwilligerswerk en mantelzorg is dat je als vrijwilliger kunt kiezen wie en hoeveel je wilt helpen. Voor een mantelzorger is dat anders. Als je een gehandicapt kind krijgt, zeg je niet: “Daar zorg ik niet voor”. Als je partner een herseninfarct krijgt en gehandicapt raakt, zeg je niet: “Daar zorg ik niet voor”. Je kunt dat wel zeggen, maar dan heb je een moreel dilemma. Er voor kiezen om niet (meer) voor een kind, ouder, partner te zorgen, is heel lastig. Je kind, ouder, partner moet dan naar een instelling. Je wordt ‘bezoeker’ van je kind, ouder, partner. Dat gaat tegen de oorspronkelijke relatie en binding in. Dat gaat niet zomaar.
Als je als volwassen kind het ouderlijk huis verlaat, wordt de binding met je ouders anders. Er is meer afstand. Dat is een natuurlijke weg. Dat je op latere leeftijd voor je ouder zorgt is ook natuurlijk.  Als je als ouder voor je gehandicapte kind zorgt is dat natuurlijk. Dat kind uiteindelijk loslaten, is voor een gezond kind natuurlijk, maar in geval van handicap niet echt mogelijk. Op zijn minst heel erg moeilijk. Als je partner gehandicapt raakt is het logisch dat je daarvoor gaat zorgen. Als je partner uiteindelijk niet meer degene is waar je ‘ja’ tegen hebt gezegd, en je jezelf zodanig moet wegcijferen dat het niet vol te houden is, dan lijkt scheiden een logische stap. Maar juist in zo’n afhankelijkheidssituatie is dat geen gemakkelijke stap.
Het dilemma van het bij elkaar blijven, het voor elkaar zorgen tot de dood, het al dan niet loslaten van je kind, van je partner, van je ouder…. dit is wat mantelzorg zo ingewikkeld maakt. Het kiezen voor jezelf, voor jouw leven, of dat van een dierbare, dat is wat er aan de orde is. Het kiezen voor jezelf voelt als het in de steek laten van de ander. En toch hoeft dat niet altijd zo te zijn.

Leren van de relatie
Ik zie relaties en met name familierelaties als ideale leeromstandigheden. Je bent een familielid niet meteen kwijt bij de eerste de beste ruzie.  In mijn eigen leven werden relaties beter door juist wél eens goed de waarheid te zeggen, mijn grenzen aan te geven, te zeggen dat ik iets niet langer pik, of iets écht niet meer wil doen.
Een jaar vóór het overlijden van mijn vader had ik een hele heftige aanvaring met hem. Ik wilde dat hij zich niet langer met mijn zaken bemoeide. Boos liep ik de deur uit. Ik was nooit boos, ik kon eerder niet boos zijn, wel verdrietig. Toen ik 5 minuten later terugkwam, keek hij me met glimoogjes aan. Hij leek trots op me. Het was een opening. Het laatste jaar had ik een prachtige band met mijn vader, terwijl  we elkaar daarvoor niet zoveel te vertellen hadden. Ik heb zo op een goede manier afscheid van hem kunnen nemen.
Met mijn partner Wim maak ik regelmatig 'ruzie'. Ook dat heb ik moeten leren. Maar ook bij hem merk ik dat ik er juist respect voor terugkrijg, en dat het hem ook helpt andere wegen voor zichzelf te vinden.
Morele plicht of liefde?
Je opofferen voor een ander omwille van de lieve vrede, gaat ten koste van de vrede met jezelf. Leren wat de ander je te leren heeft om in de relatie met die ander tóch jezelf te kunnen zijn, dat is een uitdaging. Mantelzorg dwingt je om de relatie onder ogen te zien. Zowel ervoor weglopen als het als morele verplichting aangaan is uiteindelijk voor niemand ‘gezond’. Ergens zal het zich wreken. In chagrijn, in stress, in ziekte, in uitputting, in depressie, in agressie, in mishandeling, in… noem maar op. Maar het durven zien van de relatie als een leerproces, zowel voor jezelf als voor de ander, kan veel geluk en voldoening geven. Voor mij is het een manier van liefde leven.

 

zondag 25 augustus 2013

Als beelden gaan spreken....

Vorige week vroeg een kennis die onderwijzeres is aan me: "Weet jij wat een beelddenker is?". Dat woord 'beelddenken was wel eens vaker bij me langsgekomen, maar nog niet echt blijven 'kleven'. Deze keer was het anders. Ik zei: "Ik denk dat ik een beelddenker ben." "Hoe weet je dat?", vroeg ze. Ik moest denken aan de vragen die ik mezelf soms stel en al tekenend beantwoord. Hoe ik daar dan 'houvast en overzicht' in vind. Ik bedacht me opeens ook dat de wiskundeleraar op de middelbare school het opmerkelijk vond dat ik als meisje zo goed was in stereometrie en hoe ik het fenomeen worteltrekken pas écht begreep toen mijn dochter vertelde hoe zij dat op de Montessorischool leerde. De wortel is gewoon één zijde van een vierkant, ik zag dat voor me.

Beelddenken
Deze keer liet het woord 'beelddenken' me dus niet meer los. Ik ging op zoek en vond al Googelend van alles. Het schijnt dat wij eigenlijk als 'beelddenker' geboren worden en langzaamaan 'vertalen'. Als we eenmaal naar school gaan en leren lezen en schrijven raakt het beelddenken steeds meer op de achtergrond. We worden (ook) taaldenkers. Maar niet iedereen is daar even goed in. En ik moet weer denken aan de Spaanse les die ik op mijn dertigste ging volgen. We moesten rijtjes woorden leren. En de 'juf' overhoorde dat ook nog. In een rijtje. Ik kon het niet en wat voelde ik me dom. Ben er ook mee gestopt, maar als ik nu die Spaanse woorden in hun context hoor, kan ik het best redelijk volgen. Blijkt typisch voor een beelddenker. Heerlijk die (h)erkenning.

Van beeld naar woord
In onze talige wereld is het soms best lastig om de kwaliteiten van 'beelddenkers' te zien en te waarderen. Gelukkig wordt alles steeds visueler en krijgen plaatjes en beelden meer betekenis. Tot zo'n 20 jaar geleden was ik stil en enigszins teruggetrokken. Totdat een leidinggevende tegen me zei: "Jij ziet en voelt de dingen heel goed, maar als je het niet kunt vertellen kunnen we er niets mee." Ik werd getriggerd. Twee jaar later diende zich een cursus aan: 'Luisteren naar je innerlijke stem'. Ik vroeg daar of ik mijn gevoel kon leren verwoorden. Ja, dat kon.... Er ging een nieuwe wereld voor me open. Ik kwam weer in contact met mijn verbeelding en vond er woorden bij. Het ging steeds beter. Van stil en teruggetrokken werd ik langzaamaan een 'uitgesproken' type.

Transitie verbeeld
En nu, nu zie ik de waarde van mijn vermogen om mijn verbeeldingskracht met woorden te kunnen combineren. Toen ik de vraag kreeg om te spreken op het Transitiecongres in november, kreeg ik enkele stellingen voorgelegd. Ik merkte dat ik het antwoord beter kon tekenen. Ik tekende de situatie nu, en de situatie waar we naar toe gaan. Het werd me helemaal duidelijk. Al eerder had ik eens op die manier een hele serie vragen over 'gebiedsontwikkeling' beantwoord. Die plaatjes zijn toen met toevoeging van enkele woorden opgenomen in een boek.

Dit zijn de transitieplaatjes

Situatie nu:

Hier zie je waar we nu zijn. Overheersende, verkokerde instituties (de grijze bollen met zwarte rand) die een grauwsluier leggen op de samenleving. Mensen (de gekleurde bolletjes) raken hun kleur kwijt en klonteren op zoek naar die kleur, samen. Wij-zij denken.






Waar we naar toe gaan:

Hier zie je waar we volgens mij uiteindelijk naar toe gaan. De instituties verdwijnen in hun huidige vorm. Daarvoor in de plaats komen een soort van 'knooppunten' (de blauwe stippen) die zich willekeurig met elkaar verbinden. Die knooppunten kunnen ook burgerinitiatieven zijn. De grauwsluier verdwijnt, mensen krijgen weer 'kleur' en verspreiden zich weer onder andere kleuren. Dit is weer 'Samen-leven'.



Op basis van zulke tekeningen kan ik bewegingen in de maatschappij herkennen en benoemen. Het biedt me houvast in onze wereld.

Wat zie jij?








dinsdag 20 augustus 2013

Roeptoeteren en de waarheid


Soms heb ik het idee dat we een land vol ‘roeptoeters’ zijn. Iedereen mag overal wat van vinden, zegt daar wat over op Twitter, Facebook of plaatst een filmpje op Youtube. Zo wordt de ‘waarheid’ gemaakt. Voor je het weet worden er Kamervragen gesteld over verplichte mantelzorg in een verpleeghuis. De werkelijkheid wordt vervormd waar je bij staat, gewoon omdat men roept op basis van wat een ander uit een boodschap filtert en weer doorgeeft. Dat men die vervormingen serieus neemt heeft grote gevolgen. Het creëert onnodige tegenstellingen en verwarring.
Vervorming

Het doet me denken aan een spelletje. Je vertelt iemand een verhaaltje. Die vertelt dat weer door, en die vertelt dat ook weer verder. Uiteindelijk blijft er een soms lachwekkend verhaal over, wat de oorspronkelijke verteller totaal niet meer als zijn verhaal herkent.  Als spel wel leuk, maar als we het serieus nemen is het erger. En dat is wat er gebeurt.
Zo heeft iedereen een mening over ‘mantelzorg’ en mantelzorgers. Een zorgorganisatie zegt in de media dat mantelzorg door familie in hun instelling verplicht zou moeten zijn. Het was bedoeld als proefballonnetje voor een experiment om familie en naasten meer te betrekken bij de activiteiten die bijdragen aan het welzijn van bewoners van hun verzorgingshuis. Ondertussen roept een deel van Nederland er schande van, een deel hoort het niet, en een deel is het er stilzwijgend wel mee eens. Stilzwijgend, want hardop zeggen dat je het er mee eens ben kan een lading bagger op je beeldscherm veroorzaken. Dat past niet in onze cultuur van ‘collectieve verontwaardiging’ over ‘vrijheid’ die ons afgenomen dreigt te worden.

Vrijheid
Maar juist die verontwaardiging geeft aan dat we helemaal niet ‘vrij’ zijn. We willen erbij horen, dus vinden we er ook wat van. Zichtbaar voor je ‘vrienden’ en ‘volgers’ , hoe meer zichtbaar hoe meer je erbij hoort tenslotte. Maar waar hoor je dan eigenlijk bij? Wat vind je eigenlijk zelf van iets? Vind je het eigenlijk wel de moeite waard om je er echt in te verdiepen? Heb je er eigenlijk wel mee te maken? Ben je medeverantwoordelijk voor datgene waar je wat over vindt?
Met dat roepen over van alles en nog wat, waar we eigenlijk de bron niet van kennen, en er eigenlijk ook niets mee te maken hebben, ontnemen we de ‘vrijheid’ van degenen die het wél betreft. De ‘roepers’ beïnvloeden de beeldvorming, de politiek, de maatschappelijke inkleuring. Ze maken dat degenen die het betreft  in een verdedigende houding schieten. Ze gaan mogelijk concessies doen aan hun oorspronkelijke plan, of stoppen er maar mee. Of… ze maken hun plan nog beter en komen terug. Dat betekent dat vooral de sterksten verder komen, degenen met een dikke huid, bestand tegen ‘geroeptoeter’. En misschien is dat wel hoe het werkt…
Waarheid
Wat ik nu uit mijn eigen schrijfsel leer is dat ik mij niet zoveel moet aantrekken van het ‘geroep’. Dat ik mijn behoefte om terug te roepen hoe het wél zit, moet indammen. Dat ik me eigenlijk nergens meer druk om moet maken, behalve om mijn eigen zaken. Maar…. dan wordt de wereld om mij heen zo koud.
Nee, ik doe het anders. Ik blijf gewoon mijn eigen mening vormen. Geef die als het mij gevraagd wordt of als het me aangaat. Ik blijf de verhalen van meerdere kanten zien. Omdat de waarheid niet bepaald wordt door wat men erover roept, maar wat mensen die het echt aangaat ervaren en er van vinden.

 * Hoe de bron zelf vertelt over de 'verplichte' mantelzorg: Netwerkparticipatie Vierstroom